Niepołomickie Centrum Profilaktyczno-Lecznicze 

 

Kształtowanie się i rozwój mowy dziecka z uszkodzonym słuchem w pierwszym roku życia

 

Kształtowanie się i rozwój mowy dziecka z uszkodzonym słuchem w pierwszym roku życia

Utrata słuchu u dziecka stwarza bardzo trudną sytuację zarówno dla niego samego, jak i dla jego otoczenia. Brak słuchu we wczesnym okresie życia, tak ważnym dla kształtowania się mechanizmów mowy, utrudnia małemu dziecku kontakt z otoczeniem, a także ujemnie wpływa na jego poczucie bezpieczeństwa i prawidłowy rozwój emocjonalny.  Bodźce akustyczne niosą dla człowieka wiele istotnych informacji. Niemożność ich odbierania powoduje ogromne trudności sięgające rozległych obszarów ludzkiego życia.
            Język służy komunikowaniu się interindywidualnemu. Psychologowie podkreślają,
iż język służy człowiekowi nie tylko do rozumienia cudzych, ale też własnych myśli, które może coraz jaśniej precyzować, zwłaszcza dzięki znajomości nazw wielu różnych przedmiotów; Może się zastanawiać nad związkami i stosunkami jakie między tymi przedmiotami zachodzą,. Nie może zrobić tego dziecko niesłyszące.

               Warunkiem prawidłowo rozwijającej się percepcji słuchowej jest odbieranie mowy osób dorosłych oraz słyszenie własnych produkcji językowych.
Aby dźwięki mowy dotarły do ośrodków w naszym mózgu i mogły być rozpoznane muszą najpierw zostać odebrane przez nasze ucho, przetworzone na bodźce nerwowe i przesłane drogami słuchowymi do centrów rozumienia mowy. Przetwarzaniem sygnałów akustycznych, jakimi są dźwięki dochodzące do ucha z zewnątrz, na impulsy nerwowe zajmują się komórki rzęskowe w uchu wewnętrznym. Brak komórek rzęskowych jest równoznaczne z brakiem impulsu; to z kolei powoduje, że człowiek nie słyszy.
          
Rozwój mowy pojawia się etapami, które mają swój charakterystyczny czas pojawiania się wówczas, gdy kształtowanie to odbywa się w sposób prawidłowy. Dziecko po urodzeniu powinno „dać znać” o chęci do życia krzykiem. Ów krzyk jest przedmiotem wielkiego zainteresowania lekarzy oraz osób asystujących przy porodzie, ponieważ krzyk noworodka stanowi materiał akustyczny niosący w sobie wiele informacji dotyczących zdrowia dziecka.
           Już od momentu narodzin dziecka powinniśmy obserwować je, by stwierdzić czy w kolejnych miesiącach jego życia pojawiają się pewne charakterystyczne oznaki świadczące o prawidłowym rozwoju nie tylko słuchu, ale i emocji czy motoryki. Zaburzenia słuchu mają wpływ nie tylko na kształtowanie się mowy, ale również na postrzeganie świata od pierwszych dni życia. Rozwój percepcji słuchowej uwarunkowany jest dojrzewaniem układu nerwowego oraz stymulacją dźwiękową.

Za podstawowe funkcje słuchowe uznaje się:

  •  odbiór dźwięku,
  •  lokalizację dźwięku w przestrzeni,
  •  zapamiętywanie dźwięku,
  •  rozpoznawanie dźwięku,
  •  połączenie dźwięku z innymi bodźcami,
  •  różnicowanie dźwięków.

Dziecko uczy się przestrzeni słuchowej w ciągu pierwszych osiemnastu miesięcy życia. Zdrowe dziecko w kolejnych miesiącach życia wykazuję pewne charakterystyczne cechy, których u dziecka z uszkodzonym słuchem nie możemy zaobserwować. Jest to najważniejszy etap dlatego postaram się to zaprezentować poniżej:   W pierwszym i drugim miesiącu życia dziecko wodząc oczyma poszukuje źródła dźwięku. Nagły dźwięk u zdrowego dziecka powoduje powstanie odruchu moro – reakcja ta charakteryzuje się wyprostowaniem kończyn, po czy następuje zaciśnięcie piąstek i przygarnięcie ich do piersi. Tego i podobnych odruchów (o których mowa w dalszej części artykułu) nie obserwujemy u dziecka głuchego. Brak odruchu moro świadczy o nieprawidłowym rozwoju układu nerwowego.
           W czwartym miesiącu życia dziecko wodzi już nie oczami, a całą głową w celu zlokalizowania źródła dźwięku. W tym okresie życia coraz częściej na twarzy dziecka zaczyna pojawiać się uśmiech. Świadczy to o połączeniu stymulacji wzrokowo – słuchowych przygotowujących dziecko do nabywania systemu językowego.
           W szóstym miesiącu dziecko zaczyna siadać. Wówczas doskonali umiejętność koncentrowania wzroku i można rozpocząć ćwiczenia kształtujące różne sprawności:

  •  wywoływanie różnych dźwięków,
  •  słuchanie wypowiedzi opiekunów,
  •  szukanie dźwięków mowy poprzez odwrócenie głowy.

W kolejnych miesiącach życia (około siódmego miesiąca) można zaobserwować jak ważny jest harmonijny rozwój wszystkich funkcji psychofizycznych dziecka. W tym wieku prawidłowo rozwijające się dziecko dostrzega różnice w głośności czy natężeniu dźwięku; Pojawia się umiejętność różnicowania melodii (np. kołysanek). Dzięki prawidłowemu rozwojowi motoryki dziecko może samodzielnie pochwycić pewne przedmioty (np. grzechotkę). Dziecko potrząsa zabawką w celu wydobycia dźwięków przez co ćwiczy analizator słuchu.
                Zanim dziecko wypowie swoje pierwsze słowo (około 9 miesiąca) musi nauczyć się rozumieć wypowiedzi dorosłych. Aby odebrać znaczenie tych językowych przekazów dziecko musi usłyszeć i prawidłowo zidentyfikować melodię towarzyszącą usłyszanym zdaniom. W tym właśnie okresie rozpoczyna się intensywne ćwiczenie pamięci słuchowej dotyczących dźwięków płynących z otoczenia. Mówimy tu o słuchu fonemowym dzięki któremu można różnicować głoski w wyrazach. Bez tej umiejętności dziecko nie mogłoby uczyć się znaczeń wyrazów. Uszkodzenie receptora słuchu nie tylko znacznie utrudnia odbieranie informacji z otoczenia, ale także powoduje zaburzenia koncentracji, uniemożliwia kształtowanie się kontaktów interpersonalnych, co z kolei nie pozwala na empatię oraz budowanie pozytywnej oceny wobec siebie.
               Rozwój analizatora słuchu rozpoczyna się już około dwunastego tygodnia ciąży. Proces ten trwa do około trzynastego roku życia. O tym, że dziecko słyszy już w życiu płodowym świadczą odruchy na bodźce akustyczne odbierane w dwudziestym czwartym tygodniu życia płodu oraz reakcje układu krążenia od dwudziestego szóstego tygodnia. Jak wynika z badań część ucha wewnętrznego (tzw. ślimak) dojrzewa już w okresie prenatalnym. Inne mechanizmy obserwuje się już po urodzeniu.
             Wyżej wymienione umiejętności są bardzo ważne, ponieważ słuchanie jest podstawowym elementem warunkującym rozumienie przekazów językowych.  Myślę, że powyższe analizy w doskonały sposób uporządkuje tabela zawierająca syntezę umiejętności spostrzegania słuchowego zdobywanych przez dziecko.


Wiek w miesiącach

Umiejętności oczekiwane rozwojowo

1

- reagowanie na dźwięki;
- zmiany aktywności (na przykład rytmu ssania pod wpływem głosu matki)

2

- reagowanie na głośne kroki;
- reakcje ruchowe na dźwięki płynące z otoczenia;

3

- wsłuchiwanie się w wypowiedzi osób dorosłych;
- zatrzymanie ruchów na dźwięk dzwonka;

4

- słuchanie dźwięków wydawanych przez grzechotkę;
- słuchanie odgłosów wywołanych przez poruszającego przedmiotami dorosłego;

5

- samodzielne wywoływanie dźwięków;
- słuchanie wypowiedzi opiekunów;
- szukanie źródła dźwięku przez odwrócenie głowy;

6 -7

- manipulowanie przedmiotami w celu wydobycia dźwięków;
- słuchanie własnych produkcji (powtarzanie sylab);

8 -9

- rozumienie emocjonalne zabarwionych wypowiedzi rodziców;

10 -11

- poruszanie się w rytm muzyki;
- słuchanie i rozpoznawanie wyrażeń dźwiękonaśladowczych i pierwszych wyrazów;

12

- rozumienie popartych gestem poleceń słownych.

Źródło: J.Cieszyńska M.Korendo, Wczesna interwencja terapeutyczna1

Bibliografia:

Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do szóstego roku życia, Kraków 2007.

Cieszyńska J., Od słowa przeczytanego do wypowiedzianego. Droga nabywania systemu językowego przez dzieci niesłyszące w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym, Kraków 2001.

Gałkowski T., Kaiser-Grodecka I., Smoleńska J., Psychologia dziecka głuchego, Warszawa 1988.

Maciejewska A., Zaburzenia komunikacji językowej w czytaniu i pisaniu, Siedlce 2007.

Muller R.J., Słyszę – ale nie wszystko, Warszawa 1997.

Zaleski T., Opóźnienia w rozwoju mowy, Warszawa 2002.

Zarębina M., Język polski w rozwoju jednostki. Analiza tekstów dzieci. Rozwój semantyczny. Dyskusja nad teorią Chomskiego, Gdańsk 1994.

www. Wikipedia.pl

1 J.Cieszyńska M.Korendo, Wczesna interwencja terapeutyczna, Kraków 2007, s.140.

 

Opracowała Agnieszka Rudek